Pūrvapīṭhikā
पूर्वपीठिका
ॐ श्रीपरमात्मने नमः । नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ॥
ॐ अथ सकलसौभाग्यदायकं श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम् । हरिः ॐ ॥
शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् ।प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥
यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परः शतम् ।विघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये ॥
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रमकल्मषम् ।पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम् ॥
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे ।नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः ॥
अविकाराय शुद्धाय नित्याय परमात्मने ।सदैकरूपरूपाय विष्णवे सर्वजिष्णवे ॥
यस्य स्मरणमात्रेण जन्मसंसारबन्धनात् ।विमुच्यते नमस्तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे ॥
ॐ नमो विष्णवे प्रभविष्णवे ॥
श्रीवैशम्पायन उवाच
श्रुत्वा धर्मानशेषेण पावनानि च सर्वशः ।युधिष्ठिरः शान्तनवं पुनरेवाभ्यभाषत ॥
युधिष्ठिर उवाच
किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् ।स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥
को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः ।किं जपन्मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् ॥
भीष्म उवाच
जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् ।स्तुवन् नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥
तमेव चार्चयन्नित्यं भक्त्या पुरुषमव्ययम् ।ध्यायन् स्तुवन् नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च ॥
अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् ।लोकाध्यक्षं स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखातिगो भवेत् ॥
ब्रह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लोकानां कीर्तिवर्धनम् ।लोकनाथं महद्भूतं सर्वभूतभवोद्भवम् ॥
एष मे सर्वधर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः ।यद्भक्त्या पुण्डरीकाक्षं स्तवैरर्चेन्नरः सदा ॥
परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः ।परमं यो महद्ब्रह्म परमं यः परायणम् ॥
पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् ।दैवतं दैवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥
यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्यादियुगागमे ।यस्मिंश्च प्रलयं यान्ति पुनरेव युगक्षये ॥
तस्य लोकप्रधानस्य जगन्नाथस्य भूपते ।विष्णोर्नामसहस्रं मे शृणु पापभयापहम् ॥
यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः ।ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये ॥
ऋषिर्नाम्नां सहस्रस्य वेदव्यासो महामुनिः ।छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवो भगवान् देवकीसुतः ॥
अमृतांशूद्भवो बीजं शक्तिर्देवकीनन्दनः ।त्रिसामा हृदयं तस्य शान्त्यर्थे विनियोज्यते ॥
विष्णुं जिष्णुं महाविष्णुं प्रभविष्णुं महेश्वरम् ।अनेकरूपदैत्यान्तं नमामि पुरुषोत्तमम् ॥
Pūrva Nyāsa
पूर्वन्यासः
श्रीवेदव्यास उवाच
ॐ अस्य श्रीविष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रमहामन्त्रस्य ।
श्रीवेदव्यासो भगवान् ऋषिः ।
अनुष्टुप् छन्दः ।
श्रीमहाविष्णुः परमात्मा श्रीमन्नारायणो देवता ।
अमृतांशूद्भवो भानुरिति बीजम् ।
देवकीनन्दनः स्रष्टेति शक्तिः ।
उद्भवः क्षोभणो देव इति परमो मन्त्रः ।
शङ्खभृन्नन्दकी चक्रीति कीलकम् ।
शार्ङ्गधन्वा गदाधर इत्यस्त्रम् ।
रथाङ्गपाणिरक्षोभ्य इति नेत्रम् ।
त्रिसामा सामगः सामेति कवचम् ।
आनन्दं परब्रह्मेति योनिः ।
ऋतुः सुदर्शनः काल इति दिग्बन्धः ।
श्रीविश्वरूप इति ध्यानम् ।
श्रीमहाविष्णुप्रीत्यर्थे सहस्रनामस्तोत्रपाठे विनियोगः ॥
अथ न्यासः ।
ॐ शिरसि वेदव्यासर्षये नमः ।
मुखे अनुष्टुप्छन्दसे नमः ।
हृदि श्रीकृष्णपरमात्मदेवतायै नमः ।
गुह्ये अमृतांशूद्भवो भानुरिति बीजाय नमः ।
पादयोर्देवकीनन्दनः स्रष्टेति शक्तये नमः ।
सर्वाङ्गे शङ्खभृन्नन्दकी चक्रीति कीलकाय नमः ।
करसम्पूटे मम श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे जपे विनियोगः ॥
इति ऋष्यादिन्यासः ॥
अथ करन्यासः ।
ॐ विश्वं विष्णुर्वषट्कार इत्यङ्गुष्ठाभ्यां नमः ।
अमृतांशूद्भवो भानुरिति तर्जनीभ्यां नमः ।
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मेति मध्यमाभ्यां नमः ।
सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्य इत्यनामिकाभ्यां नमः ।
निमिषोऽनिमिषः स्रग्वीति कनिष्ठिकाभ्यां नमः ।
रथाङ्गपाणिरक्षोभ्य इति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः ।
इति करन्यासः ॥
अथ षडङ्गन्यासः ।
ॐ विश्वं विष्णुर्वषट्कार इति हृदयाय नमः ।
अमृतांशूद्भवो भानुरिति शिरसे स्वाहा ।
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद्ब्रह्मेति शिखायै वषट् ।
सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्य इति कवचाय हुम् ।
निमिषोऽनिमिषः स्रग्वीति नेत्रत्रयाय वौषट् ।
रथाङ्गपाणिरक्षोभ्य इत्यस्त्राय फट् ।
इति षडङ्गन्यासः ॥
श्रीकृष्णप्रीत्यर्थे विष्णोर्दिव्यसहस्रनामजपमहं करिष्ये इति सङ्कल्पः ।
Dhyānam
ध्यानम्
क्षीरोदन्वत्प्रदेशे शुचिमणिविलसत्सैकतेर्मौक्तिकानां ।मालाकॢप्तासनस्थः स्फटिकमणिनिभैर्मौक्तिकैर्मण्डिताङ्गः ।शुभ्रैरभ्रैरदभ्रैरुपरिविरचितैर्मुक्तपीयूषवर्षैः ।आनन्दी नः पुनीयादरिनलिनगदाशङ्खपाणिर्मुकुन्दः ॥
भूः पादौ यस्य नाभिर्वियदसुरनिलश्चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे ।कर्णावाशाः शिरो द्यौर्मुखमपि दहनो यस्य वास्तेयमब्धिः ।अन्तःस्थं यस्य विश्वं सुरनरखगगोभोगिगन्धर्वदैत्यैः ।चित्रं रंरम्यते तं त्रिभुवनवपुषं विष्णुमीशं नमामि ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॥
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
शान्ताकारं भुजगशयनं पद्मनाभं सुरेशं ।विश्वाधारं गगनसदृशं मेघवर्णं शुभाङ्गम् ।लक्ष्मीकान्तं कमलनयनं योगिहृद्ध्यानगम्यं ।वन्दे विष्णुं भवभयहरं सर्वलोकैकनाथम् ॥
मेघश्यामं पीतकौशेयवासं ।श्रीवत्साङ्कं कौस्तुभोद्भासिताङ्गम् ।पुण्योपेतं पुण्डरीकायताक्षं ।विष्णुं वन्दे सर्वलोकैकनाथम् ॥
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते ।अनेकरूपरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥
सशङ्खचक्रं सकिरीटकुण्डलं ।सपीतवस्त्रं सरसीरुहेक्षणम् ।सहारवक्षःस्थलशोभिकौस्तुभं ।नमामि विष्णुं शिरसा चतुर्भुजम् ॥
छायायां पारिजातस्य हेमसिंहासनोपरि ।आसीनमम्बुदश्याममायताक्षमलङ्कृतम् ।चन्द्राननं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्कितवक्षसं ।रुक्मिणीसत्यभामाभ्यां सहितं कृष्णमाश्रये ॥
Vishnu Sahasranāma
श्रीविष्णुसहस्रनामस्तोत्रम्
॥विश्वस्मै नमः॥
१
विश्वं विष्णुर्वषट्कारो भूतभव्यभवत्प्रभुः ।भूतकृद्भूतभृद्भावो भूतात्मा भूतभावनः ॥
२
पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः ।अव्ययः पुरुषः साक्षी क्षेत्रज्ञोऽक्षर एव च ॥
३
योगो योगविदां नेता प्रधानपुरुषेश्वरः ।नारसिंहवपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः ॥
४
सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुर्भूतादिर्निधिरव्ययः ।सम्भवो भावनो भर्ता प्रभवः प्रभुरीश्वरः ॥
५
स्वयम्भूः शम्भुरादित्यः पुष्कराक्षो महास्वनः ।अनादिनिधनो धाता विधाता धातुरुत्तमः ॥
६
अप्रमेयो हृषीकेशः पद्मनाभोऽमरप्रभुः ।विश्वकर्मा मनुस्त्वष्टा स्थविष्ठः स्थविरो ध्रुवः ॥
७
अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णो लोहिताक्षः प्रतर्दनः ।प्रभूतस्त्रिककुब्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥
८
ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः ।हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवो मधुसूदनः ॥
९
ईश्वरो विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः क्रमः ।अनुत्तमो दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिरात्मवान् ॥
१०
सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः प्रजाभवः ।अहः संवत्सरो व्यालः प्रत्ययः सर्वदर्शनः ॥
११
अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिरच्युतः ।वृषाकपिरमेयात्मा सर्वयोगविनिःसृतः ॥
१२
वसुर्वसुमनाः सत्यः समात्माऽसम्मितः समः ।अमोघः पुण्डरीकाक्षो वृषकर्मा वृषाकृतिः ॥
१३
रुद्रो बहुशिरा बभ्रुर्विश्वयोनिः शुचिश्रवाः ।अमृतः शाश्वतः स्थाणुर्वरारोहो महातपाः ॥
१४
सर्वगः सर्वविद्भानुर्विष्वक्सेनो जनार्दनः ।वेदो वेदविदव्यङ्गो वेदाङ्गो वेदवित् कविः ॥
१५
लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो धर्माध्यक्षः कृताकृतः ।चतुरात्मा चतुर्व्यूहश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्भुजः ॥
१६
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता सहिष्णुर्जगदादिजः ।अनघो विजयो जेता विश्वयोनिः पुनर्वसुः ॥
१७
उपेन्द्रो वामनः प्रांशुरमोघः शुचिरूर्जितः ।अतीन्द्रः सङ्ग्रहः सर्गो धृतात्मा नियमो यमः ॥
१८
वेद्यो वैद्यः सदायोगी वीरहा माधवो मधुः ।अतीन्द्रियो महामायो महोत्साहो महाबलः ॥
१९
महाबुद्धिर्महावीर्यो महाशक्तिर्महाद्युतिः ।अनिर्देश्यवपुः श्रीमानमेयात्मा महाद्रिधृक् ॥
२०
महेष्वासो महीभर्ता श्रीनिवासः सतां गतिः ।अनिरुद्धः सुरानन्दो गोविन्दो गोविदां पतिः ॥
२१
मरीचिर्दमनो हंसः सुपर्णो भुजगोत्तमः ।हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभः प्रजापतिः ॥
२२
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहः सन्धाता सन्धिमान् स्थिरः ।अजो दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा ॥
२३
गुरुर्गुरुतमो धाम सत्यः सत्यपराक्रमः ।निमिषोऽनिमिषः स्रग्वी वाचस्पतिरुदारधीः ॥
२४
अग्रणीर्ग्रामणीः श्रीमान् न्यायो नेता समीरणः ।सहस्रमूर्धा विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ॥
२५
आवर्तनो निवृत्तात्मा संवृतः सम्प्रमर्दनः ।अहः संवर्तको वह्निरनिलो धरणीधरः ॥
२६
सुप्रसादः प्रसन्नात्मा विश्वधृग्विश्वभुग्विभुः ।सत्कर्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः ॥
२७
असङ्ख्येयोऽप्रमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच्छुचिः ।सिद्धार्थः सिद्धसङ्कल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ॥
२८
वृषाही वृषभो विष्णुर्वृषपर्वा वृषोदरः ।वर्धनो वर्धमानश्च विविक्तः श्रुतिसागरः ॥
२९
सुभुजो दुर्धरो वाग्मी महेन्द्रो वसुदो वसुः ।नैकरूपो बृहद्रूपः शिपिविष्टः प्रकाशनः ॥
३०
ओजस्तेजोद्युतिधरः प्रकाशात्मा प्रतापनः ।ऋद्धः स्पष्टाक्षरो मन्त्रश्चन्द्रांशुर्भास्करद्युतिः ॥
३१
अमृतांशूद्भवो भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः ।औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः ॥
३२
भूतभव्यभवन्नाथः पवनः पावनोऽनलः ।कामहा कामकृत्कान्तः कामः कामप्रदः प्रभुः ॥
३३
युगादिकृद्युगावर्तो नैकमायो महाशनः ।अदृश्यो व्यक्तरूपश्च सहस्रजिदनन्तजित् ॥
३४
इष्टोऽविशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषो वृषः ।क्रोधहा क्रोधकृत्कर्ता विश्वबाहुर्महीधरः ॥
३५
अच्युतः प्रथितः प्राणः प्राणदो वासवानुजः ।अपांनिधिरधिष्ठानमप्रमत्तः प्रतिष्ठितः ॥
३६
स्कन्दः स्कन्दधरो धुर्यो वरदो वायुवाहनः ।वासुदेवो बृहद्भानुरादिदेवः पुरन्दरः ॥
३७
अशोकस्तारणस्तारः शूरः शौरिर्जनेश्वरः ।अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः ॥
३८
पद्मनाभोऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत् ।महर्द्धिरृद्धो वृद्धात्मा महाक्षो गरुडध्वजः ॥
३९
अतुलः शरभो भीमः समयज्ञो हविर्हरिः ।सर्वलक्षणलक्षण्यो लक्ष्मीवान् समितिञ्जयः ॥
४०
विक्षरो रोहितो मार्गो हेतुर्दामोदरः सहः ।महीधरो महाभागो वेगवानमिताशनः ॥
४१
उद्भवः क्षोभणो देवः श्रीगर्भः परमेश्वरः ।करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहनो गुहः ॥
४२
व्यवसायो व्यवस्थानः संस्थानः स्थानदो ध्रुवः ।परर्द्धिः परमस्पष्टस्तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः ॥
४३
रामो विरामो विरतो मार्गो नेयो नयोऽनयः ।वीरः शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तमः ॥
४४
वैकुण्ठः पुरुषः प्राणः प्राणदः प्रणवः पृथुः ।हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षजः ॥
४५
ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः ।उग्रः संवत्सरो दक्षो विश्रामो विश्वदक्षिणः ॥
४६
विस्तारः स्थावरः स्थाणुः प्रमाणं बीजमव्ययम् ।अर्थोऽनर्थो महाकोशो महाभोगो महाधनः ॥
४७
अनिर्विण्णः स्थविष्ठोऽभूर्धर्मयूपो महामखः ।नक्षत्रनेमिर्नक्षत्री क्षमः क्षामः समीहनः ॥
४८
यज्ञ इज्यो महेज्यश्च क्रतुः सत्रं सतां गतिः ।सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञो ज्ञानमुत्तमम् ॥
४९
सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघोषः सुखदः सुहृत् ।मनोहरो जितक्रोधो वीरबाहुर्विदारणः ॥
५०
स्वापनः स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् ।वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वरः ॥
५१
धर्मगुब्धर्मकृद्धर्मी सदसत्क्षरमक्षरम् ।अविज्ञाता सहस्रांशुर्विधाता कृतलक्षणः ॥
५२
गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहो भूतमहेश्वरः ।आदिदेवो महादेवो देवेशो देवभृद्गुरुः ॥
५३
उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।शरीरभूतभृद्भोक्ता कपीन्द्रो भूरिदक्षिणः ॥
५४
सोमपोऽमृतपः सोमः पुरुजित् पुरुसत्तमः ।विनयो जयः सत्यसन्धो दाशार्हः सात्त्वतां पतिः ॥
५५
जीवो विनयितासाक्षी मुकुन्दोऽमितविक्रमः ।अम्भोनिधिरनन्तात्मा महोदधिशयोऽन्तकः ॥
५६
अजो महार्हः स्वाभाव्यो जितामित्रः प्रमोदनः ।आनन्दो नन्दनो नन्दः सत्यधर्मा त्रिविक्रमः ॥
५७
महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञो मेदिनीपतिः ।त्रिपदस्त्रिदशाध्यक्षो महाशृङ्गः कृतान्तकृत् ॥
५८
महावराहो गोविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी ।गुह्यो गभीरो गहनो गुप्तश्चक्रगदाधरः ॥
५९
वेधाः स्वाङ्गोऽजितः कृष्णो दृढः सङ्कर्षणोऽच्युतः ।वरुणो वारुणो वृक्षः पुष्कराक्षो महामनाः ॥
६०
भगवान् भगहाऽऽनन्दी वनमाली हलायुधः ।आदित्यो ज्योतिरादित्यः सहिष्णुर्गतिसत्तमः ॥
६१
सुधन्वा खण्डपरशुर्दारुणो द्रविणप्रदः ।दिवःस्पृक् सर्वदृग्व्यासो वाचस्पतिरयोनिजः ॥
६२
त्रिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक् ।संन्यासकृच्छमः शान्तो निष्ठा शान्तिः परायणम् ॥
६३
शुभाङ्गः शान्तिदः स्रष्टा कुमुदः कुवलेशयः ।गोहितो गोपतिर्गोप्ता वृषभाक्षो वृषप्रियः ॥
६४
अनिवर्ती निवृत्तात्मा सङ्क्षेप्ता क्षेमकृच्छिवः ।श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीपतिः श्रीमतां वरः ॥
६५
श्रीदः श्रीशः श्रीनिवासः श्रीनिधिः श्रीविभावनः ।श्रीधरः श्रीकरः श्रेयः श्रीमाँल्लोकत्रयाश्रयः ॥
६६
स्वक्षः स्वङ्गः शतानन्दो नन्दिर्ज्योतिर्गणेश्वरः ।विजितात्माऽविधेयात्मा सत्कीर्तिश्छिन्नसंशयः ॥
६७
उदीर्णः सर्वतश्चक्षुरनीशः शाश्वतः स्थिरः ।भूशयो भूषणो भूतिर्विशोकः शोकनाशनः ॥
६८
अर्चिष्मानर्चितः कुम्भो विशुद्धात्मा विशोधनः ।अनिरुद्धोऽप्रतिरथः प्रद्युम्नोऽमितविक्रमः ॥
६९
कालनेमिनिहा वीरः शौरिः शूरजनेश्वरः ।त्रिलोकात्मा त्रिलोकेशः केशवः केशिहा हरिः ॥
७०
कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः ।अनिर्देश्यवपुर्विष्णुर्वीरोऽनन्तो धनञ्जयः ॥
७१
ब्रह्मण्यो ब्रह्मकृद् ब्रह्मा ब्रह्म ब्रह्मविवर्धनः ।ब्रह्मविद् ब्राह्मणो ब्रह्मी ब्रह्मज्ञो ब्राह्मणप्रियः ॥
७२
महाक्रमो महाकर्मा महातेजा महोरगः ।महाक्रतुर्महायज्वा महायज्ञो महाहविः ॥
७३
स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोत्रं स्तुतिः स्तोता रणप्रियः ।पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिरनामयः ॥
७४
मनोजवस्तीर्थकरो वसुरेता वसुप्रदः ।वसुप्रदो वासुदेवो वसुर्वसुमना हविः ॥
७५
सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत्परायणः ।शूरसेनो यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः ॥
७६
भूतावासो वासुदेवः सर्वासुनिलयोऽनलः ।दर्पहा दर्पदो दृप्तो दुर्धरोऽथापराजितः ॥
७७
विश्वमूर्तिर्महामूर्तिर्दीप्तमूर्तिरमूर्तिमान् ।अनेकमूर्तिरव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः ॥
७८
एको नैकः सवः कः किं यत् तत्पदमनुत्तमम् ।लोकबन्धुर्लोकनाथो माधवो भक्तवत्सलः ॥
७९
सुवर्णवर्णो हेमाङ्गो वराङ्गश्चन्दनाङ्गदी ।वीरहा विषमः शून्यो घृताशीरचलश्चलः ॥
८०
अमानी मानदो मान्यो लोकस्वामी त्रिलोकधृक् ।सुमेधा मेधजो धन्यः सत्यमेधा धराधरः ॥
८१
तेजोवृषो द्युतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।प्रग्रहो निग्रहो व्यग्रो नैकशृङ्गो गदाग्रजः ॥
८२
चतुर्मूर्तिश्चतुर्बाहुश्चतुर्व्यूहश्चतुर्गतिः ।चतुरात्मा चतुर्भावश्चतुर्वेदविदेकपात् ॥
८३
समावर्तोऽनिवृत्तात्मा दुर्जयो दुरतिक्रमः ।दुर्लभो दुर्गमो दुर्गो दुरावासो दुरारिहा ॥
८४
शुभाङ्गो लोकसारङ्गः सुतन्तुस्तन्तुवर्धनः ।इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः ॥
८५
उद्भवः सुन्दरः सुन्दो रत्ननाभः सुलोचनः ।अर्को वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज्जयी ॥
८६
सुवर्णबिन्दुरक्षोभ्यः सर्ववागीश्वरेश्वरः ।महाह्रदो महागर्तो महाभूतो महानिधिः ॥
८७
कुमुदः कुन्दरः कुन्दः पर्जन्यः पावनोऽनिलः ।अमृताशोऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतोमुखः ॥
८८
सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजिच्छत्रुतापनः ।न्यग्रोधोऽदुम्बरोऽश्वत्थश्चाणूरान्ध्रनिषूदनः ॥
८९
सहस्रार्चिः सप्तजिह्वः सप्तैधाः सप्तवाहनः ।अमूर्तिरनघोऽचिन्त्यो भयकृद् भयनाशनः ॥
९०
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो गुणभृन्निर्गुणो महान् ।अधृतः स्वधृतः स्वास्यः प्राग्वंशो वंशवर्धनः ॥
९१
भारभृत् कथितो योगी योगीशः सर्वकामदः ।आश्रमः श्रमणः क्षामः सुपर्णो वायुवाहनः ॥
९२
धनुर्धरो धनुर्वेदो दण्डो दमयिता दमः ।अपराजितः सर्वसहो नियन्ताऽनियमोऽयमः ॥
९३
सत्त्ववान् सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः ।अभिप्रायः प्रियार्होऽर्हः प्रियकृत् प्रीतिवर्धनः ॥
९४
विहायसगतिर्ज्योतिः सुरुचिर्हुतभुग्विभुः ।रविर्विरोचनः सूर्यः सविता रविलोचनः ॥
९५
अनन्तो हुतभुग्भोक्ता सुखदो नैकजोऽग्रजः ।अनिर्विण्णः सदामर्षी लोकाधिष्ठानमद्भुतः ॥
९६
सनात् सनातनतमः कपिलः कपिरव्ययः ।स्वस्तिदः स्वस्तिकृत् स्वस्ति स्वस्तिभुक् स्वस्तिदक्षिणः ॥
९७
अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्यूर्जितशासनः ।शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरीकरः ॥
९८
अक्रूरः पेशलो दक्षो दक्षिणः क्षमिणां वरः ।विद्वत्तमो वीतभयः पुण्यश्रवणकीर्तनः ॥
९९
उत्तारणो दुष्कृतिहा पुण्यो दुःस्वप्ननाशनः ।वीरहा रक्षणः सन्तो जीवनः पर्यवस्थितः ॥
१००
अनन्तरूपोऽनन्तश्रीर्जितमन्युर्भयापहः ।चतुरश्रो गभीरात्मा विदिशो व्यादिशो दिशः ॥
१०१
अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः सुवीरो रुचिराङ्गदः ।जननो जनजन्मादिर्भीमो भीमपराक्रमः ॥
१०२
आधारनिलयोऽधाता पुष्पहासः प्रजागरः ।ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः प्राणदः प्रणवः पणः ॥
१०३
प्रमाणं प्राणनिलयः प्राणभृत् प्राणजीवनः ।तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः ॥
१०४
भूर्भुवःस्वस्तरुस्तारः सविता प्रपितामहः ।यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥
१०५
यज्ञभृद् यज्ञकृद् यज्ञी यज्ञभुग् यज्ञसाधनः ।यज्ञान्तकृद् यज्ञगुह्यमन्नमन्नाद एव च ॥
१०६
आत्मयोनिः स्वयञ्जातो वैखानः सामगायनः ।देवकीनन्दनः स्रष्टा क्षितीशः पापनाशनः ॥
१०७
शङ्खभृन्नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः ।रथाङ्गपाणिरक्षोभ्यः सर्वप्रहरणायुधः ॥
सर्वप्रहरणायुध ॐ नम इति।
१०८
वनमाली गदी शार्ङ्गी शङ्खी चक्री च नन्दकी ।श्रीमान् नारायणो विष्णुर्वासुदेवोऽभिरक्षतु ॥
श्रीवासुदेवोऽभिरक्षतु ॐ नम इति।
Phalaśruti & concluding verses
फलश्रुतिः एवं समापनश्लोकाः
१
इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः ।नाम्नां सहस्रं दिव्यानामशेषेण प्रकीर्तितम् ॥
२
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चित् सोऽमुत्रेह च मानवः ॥
३
वेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् ।वैश्यो धनसमृद्धः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥
४
धर्मार्थी प्राप्नुयाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमाप्नुयात् ।कामानवाप्नुयात् कामी प्रजार्थी चाऽऽप्नुयात्प्रजाम् ॥
५
भक्तिमान् यः सदोत्थाय शुचिस्तद्गतमानसः ।सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नामेतत् प्रकीर्तयेत् ॥
६
यशः प्राप्नोति विपुलं याति प्राधान्यमेव च ।अचलां श्रियमाप्नोति श्रेयः प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥
७
न भयं क्वचिदाप्नोति वीर्यं तेजश्च विन्दति ।भवत्यरोगो द्युतिमान् बलरूपगुणान्वितः ॥
८
रोगार्तो मुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।भयान्मुच्येत भीतस्तु मुच्येताऽऽपन्न आपदः ॥
९
दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् ।स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥
१०
वासुदेवाश्रयो मर्त्यो वासुदेवपरायणः ।सर्वपापविशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥
११
न वासुदेवभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।जन्ममृत्युजराव्याधिभयं नैवोपजायते ॥
१२
इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।युज्येताऽऽत्मसुखक्षान्तिश्रीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः ॥
१३
न क्रोधो न च मात्सर्यं न लोभो नाशुभा मतिः ।भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषोत्तमे ॥
१४
द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूर्महोदधिः ।वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः ॥
१५
ससुरासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।जगद्वशे वर्ततेदं कृष्णस्य सचराचरम् ॥
१६
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः सत्त्वं तेजो बलं धृतिः ।वासुदेवात्मकान्याहुः क्षेत्रं क्षेत्रज्ञ एव च ॥
१७
सर्वागमानामाचारः प्रथमं परिकल्पते ।आचारप्रभवो धर्मो धर्मस्य प्रभुरच्युतः ॥
१८
ऋषयः पितरो देवा महाभूतानि धातवः ।जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन्नारायणोद्भवम् ॥
१९
योगो ज्ञानं तथा साङ्ख्यं विद्याः शिल्पादि कर्म च ।वेदाः शास्त्राणि विज्ञानमेतत्सर्वं जनार्दनात् ॥
२०
एको विष्णुर्महद्भूतं पृथग्भूतान्यनेकशः ।त्रीँल्लोकान् व्याप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुगव्ययः ॥
२१
इमं स्तवं भगवतो विष्णोर्व्यासेन कीर्तितम् ।पठेद्य इच्छेत् पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥
२२
विश्वेश्वरमजं देवं जगतः प्रभुमव्ययम् ।भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम् ॥
न ते यान्ति पराभवम् ॐ नम इति।
अर्जुन उवाच
२३
पद्मपत्रविशालाक्ष पद्मनाभ सुरोत्तम ।भक्तानामनुरक्तानां त्राता भव जनार्दन ॥
श्रीभगवानुवाच
२४
यो मां नामसहस्रेण स्तोतुमिच्छति पाण्डव ।सोऽहमेकेन श्लोकेन स्तुत एव न संशयः ॥
स्तुत एव न संशय ॐ नम इति।
व्यास उवाच
२५
वासनाद्वासुदेवस्य वासितं भुवनत्रयम् ।सर्वभूतनिवासोऽसि वासुदेव नमोऽस्तु ते ॥
श्रीवासुदेव नमोऽस्तुत ॐ नम इति।
पार्वत्युवाच
२६
केनोपायेन लघुना विष्णोर्नामसहस्रकम् ।पठ्यते पण्डितैर्नित्यं श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो ॥
श्रीईश्वर उवाच
२७
श्रीराम राम रामेति रमे रामे मनोरमे ।सहस्रनाम तत्तुल्यं राम नाम वरानने ॥
श्रीरामनाम वरानन ॐ नम इति।
ब्रह्मोवाच
२८
नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये सहस्रपादाक्षिशिरोरुबाहवे ।सहस्रनाम्ने पुरुषाय शाश्वते सहस्रकोटियुगधारिणे नमः ॥
सहस्रकोटियुगधारिणे नम ॐ नम इति।
सञ्जय उवाच
२९
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः ।तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥
श्रीभगवानुवाच
३०
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥
३१
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥
३२
आर्ता विषण्णाः शिथिलाश्च भीताः ।घोरेषु च व्याधिषु वर्तमानाः ।सङ्कीर्त्य नारायणशब्दमात्रं ।विमुक्तदुःखाः सुखिनो भवन्ति ॥
३३
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्याऽऽत्मना वा प्रकृतेः स्वभावात् ।करोमि यद्यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयामि ॥
॥ॐ तत्सदिति श्रीमन्महाभारते शतसाहस्र्यां संहितायां वैयासिक्याम् आनुशासनिकपर्वणि श्रीभीष्मयुधिष्ठिरसंवादे श्री-विष्णोर्दिव्यसहस्रनामस्तोत्रं सम्पूर्णम्॥